Soomaalida iyo Masaaridii Hore: Sirta Dhulka Punt iyo Xiriirkii Taariikhiga ahaa

Soomaalida iyo Masaaridii Hore: Sirta Dhulka Punt iyo Xiriirkii Taariikhiga ahaa

Ogaansho | Taariikh, Cilmi-baaris iyo Dhaxal

Hordhac

Xiriirka ka dhexeeyay Masaaridii hore iyo Geeska Afrika waa mid ka mid ah mawduucyada xiisaha leh ee taariikhda Afrika. Kumannaan sano ka hor, Masaaridii hore waxay ganacsi la lahaayeen dhul ay qoraalladooda ugu yeedhi jireen Dhulka Punt. Dhulkan waxaa laga heli jiray badeecooyin qaali ah oo ay ka mid ahaayeen fooxa, malmalka, dahabka iyo agabka kale ee ganacsiga.

Su’aasha maanta xiisaha dhalinaysa waa: Dhulka Punt ma wuxuu ku yaallay dhulka maanta loo yaqaan Soomaaliya, mise wuxuu ka koobnaa qaybo kale oo Geeska Afrika ah? Maxayse tani ka sheegaysaa xiriirkii hore ee Soomaalida iyo Masaarida?

1. Waa maxay Dhulka Punt?

Dhulka Punt wuxuu ka mid ahaa meelaha ganacsi ahaan muhiimka u ahaa Masaaridii hore. Qoraallada iyo sawirrada macbudyada Masaarida ayaa muujinaya safarro ganacsi oo loo mari jiray dhulkan, kaas oo laga keeni jiray foox, geedo udgoon, dahab iyo badeecooyin kale.

Si kastaba ha ahaatee, goobta saxda ah ee Punt weli si buuxda looma xaqiijin. Aragtiyo badan oo cilmiyeed ayaa ku xidha Geeska Afrika iyo xeebaha ku teedsan Badda Cas. Qaar ka mid ah cilmi-baarayaashu waxay soo jeediyeen in dhulalka maanta ka tirsan Soomaaliya ay qayb ka ahaayeen Punt, halka kuwo kalena ay xoogga saaraan Eritrea, Itoobiya iyo dhulal kale oo gobolka ah.

Sidaas darteed, Punt looma nisbayn karo hal waddan oo maanta jira iyadoo aan la hayn caddayn go'aan kama dambays ah.

2. Safarkii Boqorad Hatshepsut

Qiyaastii qarnigii 15aad ka hor dhalashadii Ciise, Boqorad Hatshepsut oo ka talinaysay Masar waxay dirtay safar ganacsi oo caan noqday, kaas oo u jihaystay Dhulka Punt.

Safarkaas waxaa lagu xusay sawirro ku yaalla macbudka Hatshepsut ee Deir el-Bahri. Sawirradu waxay muujinayaan maraakiib, badeecooyin la soo rarayo iyo dadkii safarka lala yeeshay.

Sawirradaasi waxay caddeynayaan in Masaaridii hore ay lahaayeen xiriir ganacsi oo fog oo ay la sameeyeen bulshooyin ku noolaa gobolka Badda Cas iyo Geeska Afrika. Hase yeeshee, sawirradu keligood ma caddaynayaan in Punt uu ku koobnaa Soomaaliya maanta.

3. Daanyeerradii Masaarida lagu aasay iyo raadadka Geeska Afrika

Mid ka mid ah daraasadaha xiisaha leh ee arrintan la xidhiidha waxaa 2020 lagu daabacay joornaalka cilmiyeed ee eLife. Cilmi-baarayaashu waxay baadheen raadadka kiimikaad ee lafaha daanyeerro la mummeeyey oo laga helay Masar, si ay u ogaadaan meelihii ay xayawaannadu asal ahaan ka yimaadeen.

Natiijooyinku waxay muujiyeen in laba muunadood oo ka tirsan daanyeerka Papio hamadryas, kuwaas oo la xidhiidhay xilligii Boqortooyada Cusub ee Masar, ay ka yimaadeen gobol ka kooban qaybo ka mid ah Itoobiya, Eritrea, Jabuuti, Soomaaliya iyo Yemen maanta.

Daraasaddu waxay taageeraysaa aragtida ah in Masaaridii hore ay xiriir ganacsi oo fog la lahaayeen Geeska Afrika.

Maxay tani ka dhigan tahay?

Waxay muujinaysaa in xayawaanno iyo badeecooyin laga heli jiray gobolka Geeska Afrika ay gaadhi jireen Masar hore. Waxay sidoo kale xoojinaysaa aragtida ah in Punt laga raadiyo gobolkaas ama nawaaxigiisa.

Laakiin daraasaddu ma caddaynayso in dhammaan Punt uu ahaa Soomaaliya, mana caddaynayso in Soomaalida maanta iyo Masaaridii hore ay ahaayeen hal bulsho.

4. Maxay tani uga dhigan tahay taariikhda Soomaalida?

Soomaaliya waxay ku taallaa meel istaraatiiji ah oo isku xidha Afrika, Jasiiradda Carabta iyo badweynta Hindiya. Xeebaheeda dhaadheer iyo waxyaabaha dabiiciga ah ee laga helo gudaha dalka, gaar ahaan fooxa iyo malmalka, waxay gobolka ka dhigeen meel muhiim u ah shabakadaha ganacsiga ee taariikhda.

Sidaa darteed, waa macquul in dhulalka maanta loo yaqaan Soomaaliya ay door ku lahaayeen ganacsigii hore ee Punt. Si kastaba, si loo ogaado inta uu le’egaa doorkaas, waxaa loo baahan yahay cilmi-baaris dheeraad ah oo ay ka mid yihiin qodisyo qadiimi ah, daraasado ku saabsan dekedihii hore iyo falanqayn lagu sameeyo qoraallada Masaarida.

Waxaa kale oo muhiim ah in la kala saaro juqraafiyadda taariikhiga ah iyo aqoonsiga casriga ah. Magacyada waddamada iyo xuduudaha maanta jira ma ahayn kuwo la mid ah kuwii jiray kumannaan sano ka hor.

5. Soomaalida iyo Masaaridii hore ma isku asal bay ahaayeen?

Tani waa su’aal ka duwan tan ku saabsan Punt.

Xiriirka ganacsi ee u dhexeeyay laba bulsho ma caddaynayo in ay isku asal ahaayeen. Sidoo kale, in badeecooyin ama xayawaan ka yimaadeen gobolka Geeska Afrika la geeyay Masar ma caddaynayso in dadka labada gobol ay ahaayeen hal dad.

Si loo qiimeeyo sheegashooyinka ku saabsan abtirsiinta ama asal-wadaagga, waxaa loo baahan yahay caddayn gaar ah oo ka timaadda hidde-sideyaasha, qadiimiga, luqadaha iyo qoraallada taariikhiga ah. Ilaa hadda, daraasadda daanyeerrada la mummeeyey ma bixiso caddayn muujinaysa in Soomaalida iyo Masaaridii hore ay ahaayeen isku qowmiyad.

Taasi macnaheedu ma aha in xiriir taariikhi ahi aanu jirin. Waxay ka dhigan tahay oo keliya in xiriirkaas aan lagu beddeli karin caddayn ku saabsan asal-wadaag.

Gunaanad: Punt waa qayb muhiim ah oo ka mid ah taariikhda Geeska Afrika

Dhulka Punt wuxuu xusuusinayaa in Geeska Afrika uu muddo dheer qayb ka ahaa shabakadaha ganacsi ee dunidii hore. Safarkii Hatshepsut iyo daraasadihii casriga ahaa ee ku saabsan daanyeerrada Masar lagu mummeeyey waxay bixiyaan caddayn muhiim ah oo muujinaysa xiriirka fog ee Masar iyo gobolka Badda Cas.

Soomaaliya waxay noqon kartaa qayb muhiim ah oo ka mid ah sheekadan, gaar ahaan marka la tixgeliyo juqraafiyaddeeda iyo taariikhda ganacsiga fooxa iyo malmalka. Hase yeeshee, goobta saxda ah ee Punt iyo baaxadda uu lahaa weli waxay u baahan yihiin cilmi-baaris dheeraad ah.

Taariikhda xiisaha leh ma aha oo keliya waxa aynu doonayno inay run noqdaan, balse waa waxa caddayntu inoo oggolaanayso inaan sheegno.

Ilaha iyo akhris dheeraad ah

1. Dominy iyo cilmi-baarayaal kale, 2020 — Mummified baboons reveal the far reach of early Egyptian mariners, joornaalka eLife: https://elifesciences.org/articles/60860
2. British Museum — Qayb ka mid ah sawir-dhagaxeed muujinaya safarkii Punt: https://www.britishmuseum.org/collection/object/Y_EA50055
3. PBS NOVA — The Expedition to Punt: https://www.pbs.org/wgbh/nova/ancient/expedition-punt.html

Erayo muhiim ah: Dhulka Punt, Taariikhda Soomaaliya, Masaaridii Hore, Boqorad Hatshepsut, Geeska Afrika, Ganacsigii Hore, Badda Cas.